Χαμένο στην απεραντοσύνη του Αρκτικού Ωκεανού, το αρχιπέλαγος Svalbard είναι ένας άλλος κόσμος. Το χειμώνα, τα νησιά βυθίζονται στο σκοτάδι και στην παγωνιά. Το καλοκαίρι όμως ο ήλιος δεν δύει και έτσι, κατά τη διάρκεια της αρκτικής ημέρας, το αρχιπέλαγος σφύζει από ζωή με χιλιάδες πουλιά και θαλάσσια θηλαστικά. Αυτό το Νορβηγικό αρχιπέλαγος, βρίσκεται μεταξύ του 76ου και 81ου Βόρειου παράλληλου. Ένα σύμπλεγμα νησιών απομακρυσμένο, μυστηριώδες και ακραίο, που θεωρείται το βασίλειο της επιβλητικής πολικής αρκούδας καθώς σε ολόκληρο το αρχιπέλαγος ζουν μόνο 2500 κάτοικοι ενώ οι πολικές αρκούδες υπολογίζονται σε 3500 με 4000. Ολόκληρη η περιοχή είναι άγονη και χαρακτηρίζεται σαν αρκτική έρημος, με ελάχιστη βλάστηση, με τα βραχώδη βουνά της, τους μεγαλοπρεπείς παγετώνες και τα παγωμένα νερά των φιορδ της. Το αρχιπέλαγος ανακαλύφθηκε από τον Ολλανδό εξερευνητή Willem Barentz το 1596 και αρχικά ονομάστηκε Spitsbergen, που σημαίνει «Τα βουνά με τις απόκρημνες κορυφές». Ήταν την δεκαετία του 1920 που αυτό το νησιωτικό σύμπλεγμα μετονομάστηκε σε Svalbard με την υπογραφή της ομώνυμης Συνθήκης.

Longyearbyen - 78°13′N 15°33′E

Είναι ο μεγαλύτερος οικισμός στο αρχιπέλαγος που κατοικεί η πλειονότητα των λιγοστών κατοίκων. Ο ήλιος αυτή την εποχή δεν δύει, πράγμα που μας διευκόλυνε αφάνταστα στις μακρινές μας διαδρομές. Το έδαφος στο αρχιπέλαγος χαρακτηρίζεται σαν “permafrost”, πράγμα που σημαίνει ότι το χώμα είναι παγωμένο μόνιμα όλο το χρόνο.

Η πρώτη εμπορικά βιώσιμη μεταλλευτική εταιρεία ιδρύθηκε από τον Αμερικάνο επιχειρηματία John Munroe Longyear το 1906 με την εταιρεία Arctic Coal Company. Σιγά σιγά αυτή η μικρή κοινότητα ανθρακωρύχων άρχισε να μεγαλώνει και να οργανώνεται θυμίζοντας μια μικρή πόλη. Σπίτια χτίστηκαν, εξασφαλίστηκε η παροχή νερού και κατασκευάστηκαν ξύλινοι πυλώνες με συρματόσχοινα και βαγονέτα από το ορυχείο μέχρι το λιμάνι, για την ευκολότερη μεταφορά του κάρβουνου.

Ο Longyear, τρέφοντας την μεγαλοαστική του ματαιοδοξία έδωσε το όνομα του σε αυτή την καινούργια πόλη. Τα επόμενα 10 χρόνια το όνειρο του Longyear πραγματοποιήθηκε και από ένα μικρό χωριό των 25 ανθρακωρύχων εξελίχθηκε σε μια πόλη των 300 κατοίκων. Το 1916, η πόλη Longyear αποτελούνταν από χώρους διαμονής, κοινοτικό κέντρο, στάβλους αλόγων και αποθήκες. Κατασκεύασε επίσης αποβάθρες, σταθμό παραγωγής ηλεκτρικού ρεύματος, σιδηρόδρομο, καθώς και έναν ραδιοφωνικό σταθμό. Η βιομηχανία εξόρυξης άνθρακα στην Αρκτική αποδείχθηκε μια πάρα πολύ καλή και επικερδής επιχείρηση. Κατά την περίοδο 1907-1915, 173,000 τόνοι κάρβουνου είχαν αποσταλεί από την πόλη Longyear στην ηπειρωτική χώρα.

Το 1916, μετά από πολλές απεργίες στα ορυχεία, ο Longyear αποφάσισε να προχωρήσει στην πώληση του ορυχείου στην Νορβηγική εταιρεία Norske Spitsbergen Kullkompani AS. Η Σκανδιναβική εταιρεία αγόρασε και την άρτια εξοπλισμένη πόλη και απλά άλλαξε το όνομα της για να ταιριάζει καλύτερα στην νορβηγική γλώσσα. Έτσι ιδρύθηκε το Longyearbyen υπό νορβηγική διοίκηση και μια νέα εποχή ξεκίνησε.

Pyramiden - 78°39′22″N 16°19′30″E

Η πόλη Pyramiden ιδρύθηκε το 1910 από τη Σουηδική κυβέρνηση και πωλήθηκε στη Σοβιετική Ένωση το 1927. Βρίσκεται στις ακτές του φιορδ Billefjorden και πήρε το όνομά της από το βουνό σε σχήμα πυραμίδας που βρίσκεται ακριβώς πάνω από την πόλη με ορατά τα κατάλοιπα των ορυχείων και της έντονης μεταλλευτικής δραστηριότητας του παρελθόντος. Κατά μήκος της πλαγιάς υπάρχουν δύο μεγάλου μήκους σήραγγες φθάνοντας σχεδόν στην κορυφή του— μία για την μετακίνηση των ανθρακωρύχων και το άλλο για την μεταφορά του κάρβουνου.

Ανήκει στην κρατικής ιδιοκτησίας ρωσική μεταλλευτική εταιρεία Trust Arktikugol, η οποία κατέχει επίσης τον οικισμό του Barentsburg στο αρχιπέλαγος. Κάποτε είχε πληθυσμό πάνω από 1000 κατοίκους. Εδώ χτίστηκε μια ακμάζουσα κοινότητα όλα αυτά τα χρόνια, και η πόλη εξελίχθηκε κάτι σαν ένας ουτοπικός χώρος του Σοβιέτ. Μερικές από τις παροχές ήταν: ένα πολιτιστικό κέντρο με θέατρο, μια καταπληκτική βιβλιοθήκη, αίθουσες τέχνης και μουσικής, ένα υπερσύγχρονο για την εποχή αθλητικό συγκρότημα με πισίνα, πρότυπα σχολεία και μια «καντίνα» ανοιχτή όλο το 24ώρο παρέχοντας δωρεάν σίτιση στους κατοίκους και τις οικογένειες τους.

Στο απόγειό της, ήταν μια πόλη πρότυπο σε αντίθεση με οποιαδήποτε άλλη παρόμοια στην Σοβιετική Ένωση. Η σταδιακή κατάρρευση ήρθε λίγο μετά την πτώση του καθεστώτος που σε συνδυασμό με τους τότε κανόνες της ελεύθερης αγοράς κατέστησαν την εξόρυξη ασύμφορη για την ιδιοκτήτρια εταιρεία. Η πόλη εγκαταλείφθηκε το 1998. Στις 31 Μαρτίου, πραγματοποιήθηκε η τελευταία εξόρυξη κάρβουνου από το ορυχείο. Στους τότε περίπου 300 κατοίκους δόθηκαν τέσσερις μήνες να φύγουν, και άφησαν πίσω τους οτιδήποτε μη απαραίτητο με τον τελευταίο μόνιμο κάτοικο να φεύγει στις 10 Οκτωβρίου του ίδιου χρόνου. Εδώ βρίσκεται και το βορειότερο πιάνο στον κόσμο. Το μεγάλο πιάνο, της συλλεκτικής μάρκας "Κόκκινος Οκτώβρης" (Red October) βρίσκεται άθικτο στο αμφιθέατρο του πολιτιστικού κέντρου. Στην πραγματικότητα όμως, ο κατάλογος με τα βορειότερα τα πράγματα στον κόσμο παραμένει μακρύς: όπως το βορειότερο μνημείο του Βλαδίμηρου Ίλιτς Ουλιάνωφ Λένιν κ.α.

Η Pyramiden αποτελεί κυριολεκτικά μια πόλη-φάντασμα όπου, στα κτίρια, τα πράγματα παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό, όπως ήταν όταν εγκαταλείφθηκε ο η πόλη. Το 2007 η ιδιοκτήτρια εταιρεία προχώρησε στην ανακαίνιση του ξενοδοχείου και αναβάθμισε κάποιες υποδομές προκειμένου να μπορεί να φιλοξενήσει κάποιους από τους λιγοστούς επισκέπτες. Τώρα 20 εργαζόμενοι κατοικούν ολόκληρο τον χρόνο για να συντηρούν τις εγκαταστάσεις και να υποδέχονται τους τουρίστες που επισκέπτονται την πόλη. Το ξενοδοχείο στεγάζει επίσης ένα μικρό μουσείο,ωστόσο, δεν υπάρχουν σχέδια να ανακαινίσουν και να ανοίξουν εκ νέου ολόκληρο τον οικισμό. Χαρακτηριστικό είναι το μνημείο του Pyramiden, στην είσοδο της πόλης, μαζί με το βαγονέτο γεμάτο με τον τελευταίο τόνο κάρβουνου που εξήχθη από το ορυχείο.

Περπατώντας ανάμεσα σε αυτά τα κτίρια, είχα την αίσθηση ότι κάποιο άοσμο δηλητηριώδες αέριο είχε σαρώσει την πόλη και σκοτώθηκαν όλοι σε λίγα λεπτά. Υπήρχαν σημάδια της ζωής παντού - δίσκοι ακόμα στα τραπέζια, ρολά φιλμ στο θάλαμο προβολής, μουσικά όργανα, σκορπισμένες καρέκλες, ρούχα στα ντουλάπια ακόμα και αποτσίγαρα στα τασάκια - παράλληλα με το αναπόφευκτο γεγονός της αποσύνθεσης και της εγκατάλειψης. Στο γυμναστήριο, διάσπαρτος αθλητικός εξοπλισμός που δεν θα χρησιμοποιηθεί ποτέ ξανά, στα ράφια βιβλία σκονισμένα που κανένας δεν θα ξεφυλλίσει ξανά. Η βορειότερη πισίνα στον κόσμο, άδεια με σπασμένα τα ψηφιδωτά πλακάκια της, το μεγάλο πιάνο ξεκούρδιστο και σκονισμένο και τέλος τα Σοβιετικά μνημεία, με την κάποτε θριαμβευτική όψη, έμειναν να αγναντεύουν το απόλυτο κενό μέσα στην ερημιά του τοπίου. Ο Νορβηγός συγγραφέας Kjartan Flogstad σε ένα βιβλίο του πρόβλεψε ότι εξ’αιτίας του πολύ χαμηλού ποσοστού αποσύνθεσης, λόγω του εξαιρετικά ψυχρού κλίματος και της ξηρότητας της ατμόσφαιρας στο αρχιπέλαγος τα κτίρια της πόλης θα διατηρηθούν για ακόμα 500 χρόνια.

Ο κύριος δρόμος μεταξύ της αποβάθρας και της πόλης πήρε το όνομά του "Ο Εξηντακονταετής Ιωβηλαίος του Μεγάλου Οκτώβρη" είναι ο κεντρικός άξονας γύρω από την οποία όλα τα κτίρια ήταν προσανατολισμένα, τόσο συμβολικά όσο και κυριολεκτικά. Αυτή η αυστηρή χωροταξική διάταξη προκάλεσε μεγάλες δυσκολίες κατά τη διάρκεια των ετών καθώς η πόλη επεκτάθηκε βόρεια σε μια ενεργή κοίτη του ποταμού. Έτσι μια σειρά από αναχώματα και φράγματα χρειάστηκε να σχεδιαστούν και να κατασκευαστούν για να αλλάξει ο ρους του ποταμού. Εξού και το παράδοξο της Pyramiden: Ένα μέρος που δεν έμοιαζε με κανένα άλλο, έπρεπε να μοιάζει ακριβώς όπως οποιοσδήποτε άλλο. Το Pyramiden ήταν μόνο μια βιτρίνα. Αυτό που είχε σημασία στη Σοβιετική Ένωση ήταν ότι απλά ήταν ένα σύμβολο στον κόσμο μιας ιδανικής κομουνιστικής κοινωνίας. Στην συνέχεια έπεσε το τείχος, και δεν μπορούσαν να διατηρήσουν πια αυτή την μυθιστοριογραφία.

Το αόριστα πυραμιδοειδές βουνό που πλανάται πάνω από τα πάντα, χάθηκε σιγά σιγά μέσα στην ομίχλη, Ίσως το πιο μυστηριώδες εκείνη την μοναδική «νύχτα» που περάσαμε εκεί ήταν τα πορτοκαλί τοξοειδή φώτα που τρεμόπαιζαν σε όλη την πόλη μέσα στην ακινησία. Ποιο ήταν το νόημα άραγε σε αυτά τα φώτα; Φωτίζοντας μια νύχτα που δεν έχει σκοτάδι, σε μια πόλη που δεν έχει πια κατοίκους;

Barentsburg - 78°04′0″N 14°13′0″E

Στις δυτικές ακτές του φιορδ Isfjorden βρίσκεται το Barentsburg, ο δεύτερος μεγαλύτερος οικισμός στο αρχιπέλαγος με 300 περίπου κατοίκους, σχεδόν εξ’ολοκλήρου Ρώσους και Ουρανούς. Αρχικά η πόλη ιδρύθηκε από Ολλανδούς ανθρακωρύχους στη δεκαετία του 1920 και πήρε το όνομά του από τον Ολλανδό εξερευνητή Willem Barents. Όμως, στις αρχές της δεκαετίας του 1930, οι Ολλανδοί προχώρησαν στην πώληση των δικαιωμάτων εξόρυξης στην Σοβιετική Ένωση. Έτσι το 1932 η ρωσική κρατική εταιρία εκμετάλλευσης άνθρακα, Arktikugol Trust άρχισε να δραστηριοποιείται στο αρχιπέλαγος, μια δραστηριότητα που συνεχίζει μέχρι και σήμερα.

Ο πληθυσμός έχει μειωθεί δραστικά κατά το πέρασμα των δεκαετιών. Στο απόγειό της, πάνω από 1.000 σοβιετικοί πολίτες κατοικούσαν στο Barentsburg. Η Ρωσία διατηρεί προξενείο στην πόλη που αποτελεί και την βορειότερη επίσημη διπλωματική αποστολή στον κόσμο. Το Barentsburg είναι όλα όσα φαντάζεστε ότι μια Σοβιετική πόλη ανθρακωρύχων μοιάζει. Ζοφερή και λειτουργική, βιομηχανική και απελπιστική. Εκτός από τις εργατικές κατοικίες υπάρχουν ακόμα, ένα σχολείο, νοσοκομείο, αθλητικό κέντρο με πισίνα, ένα ξενοδοχείο και ένα μουσείο με αρχαιολογικά ευρήματα και αντικείμενα που ανακτήθηκαν από τους οικισμούς των Pomors* και άλλων εξερευνητών μετά τον 16ο αιώνα. Άλλα εκθέματα περιλαμβάνουν μια μεγάλη γεωλογική συλλογή από ορυκτά και απολιθώματα, μια αίθουσα αφιερωμένη στην πολική άγρια ζωή, έργα τέχνης που σχετίζονται με το αρχιπέλαγος και εκθέματα από την μεταλλευτική ιστορία της πόλης, κατά την διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου και της Σοβιετικής εποχής.

Στον οικισμό ξεχωρίζει η μικρή και πολύ γραφική ξύλινη Ρώσικη ορθόδοξη εκκλησία. Κατασκευάστηκε μόλις το 1996 μετά από ένα φοβερό αεροπορικό δυστύχημα, στο οποίο 141 άτομα, που ήταν ως επί το πλείστον οικογένειες των ανθρακωρύχων, σκοτώθηκαν τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς.

*Οι Pomors είναι Ρώσοι έποικοι, κυρίως από το Νόβγκοροντ, και οι απόγονοί τους ζουν στις ακτές της Λευκής θάλασσας (έναν νότιο πορθμό της Θάλασσας του Μπάρεντς που βρίσκεται στις βορειοδυτική ακτή της Ρωσίας)

Ny-Alesund - 78° 55'N 11° 55'E

Ο τελευταίος σταθμός μας ο ερευνητικός οικισμός Ny-Alesund, που βρίσκεται απομακρυσμένος και απομονωμένος, στις όχθες του φιορδ Kongsfjorden. Είναι το βορειότερο κατοικημένο μέρος στον πλανήτη, στον 79º παράλληλο, μόλις 1200 χλμ. νοτιότερα του Βόρειου Πόλου που αποτέλεσε την αφετηρία των μεγάλων εξερευνητών Roald Amundsen, Umberto Nobile και Lincoln Ellsworth στον αγώνα τους για την κατάκτηση του Βόρειου Πόλου στις αρχές του 20ου αιώνα. Η εγγύτητα στον Βόρειο πόλο εκτός από σημαντικό ερευνητικό σταθμό είχε καταστήσει το Ny-Alesund, σημείο εκκίνησης για πολλές αποστολές στον Βόρειο Πόλο. 

Ο μικρός δρόμος καταλήγει στην προτομή του μεγάλου εξερευνητή Roald Amundsen και λίγο πιο πέρα στον Κινέζικο ερευνητικό σταθμό με τα χαρακτηριστικά πέτρινα λιοντάρια στην είσοδο. Στο βάθος μερικές εκατοντάδες μέτρα από τον οικισμό ορθώνεται σκουριασμένο το θρυλικό κατάρτι ελλιμενισμού των αερόπλοιων της εποχής των εξερευνήσεων. Καταλήξαμε στον μοναδικό ξενώνα του οικισμού για να περάσουμε την τελευταία μας «νύχτα» αυτή την φορά παρέα με μπίρες περιμένοντας το πλοίο της γραμμής για το δρόμο της επιστροφής μας στο Longyearbyen.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Εάν ο «πυρετός του χρυσού» στην Αλάσκα ήταν ένα μεγάλο βήμα προς το άγνωστο, οι ευκαιρίες εξόρυξης κάρβουνου του Spitsbergen ήταν ακόμα ένα βήμα πιο πέρα. Η γεωγραφική του θέση πολύ βορειότερα από την Αλάσκα, μια αρκτική έρημος στην άκρη του Gulf Stream, αυτό το μικρό αρχιπέλαγος ήταν μια γη «κανενός ανθρώπου» – μια διέξοδος και ευκαιρία πλουτισμού για πολλούς τυχοδιώκτες. Από τα τέλη του 19ου αιώνα, πολλές εταιρείες ταξίδεψαν στα Svalbard προκειμένου να ανακαλύψουν τον τότε «μαύρο χρυσό», τον δικό τους θησαυρό κρυμμένο, χωμένο βαθιά στον απομακρυσμένο γεωγραφικό Βορρά. Αυτός ο θαυμαστός κόσμος της Αρκτικής ταυτόχρονα συμβολίζει πολλά διαφορετικά πράγματα όπως την ακατέργαστη φύση, έναν αναξιοποίητο γεωλογικό θησαυρό, την απαραίτητη έρευνα για την αλλαγή του κλίματος και φυσικά την ζωή πέρα από τα συνηθισμένα. Η Αρκτική είναι άγρια, αφιλόξενη, σκληρή, εκδικητική, απόμακρη, ακραία, επιβλητική, απομονωμένη, απρόβλεπτη. Αλλά ταυτόχρονα μαγευτική, ονειρική, παραμυθένια, σιωπηλή, ήρεμη, γαλήνια, αινιγματική, μυστηριώδης. Είναι ένα από τα τελευταία παρθένα οικοσυστήματα του πλανήτη. Όμως η οικολογική ισορροπία της περιοχής είναι ιδιαίτερα εύθραυστη. Λόγω των ακραίων κλιματικών συνθηκών της περιοχής η χλωρίδα και η πανίδα ζουν στα άκρα των αντοχών τους. Κάθε ανθρώπινη παρέμβαση στην περιοχή πρέπει να είναι προσεκτικά σχεδιασμένη διότι σε αντίθετη περίπτωση οι συνέπειες θα είναι πιο σοβαρές από οπουδήποτε.

Νίκος Τόδουλος

Για τον Ιούνιο του 2027, ο Νίκος σχεδιάζει μια άλλη περιηγητική και πεζοπορική αποστολή στο απομακρυσμένο αρχιπέλαγος. Εάν θέλετε να συμμετάσχετε ή για περισσότερες πληροφορίες επικοινωνήστε στο [email protected].